Κομποστοποίηση

Κομποστοποίηση

Του Σταμάτη Καβασίλη

Γεωπόνου (ΓΠΑ) – Εδαφολόγου

Τι είναι η Κομποστοποίηση

Η κομποστοποίηση είναι η τεχνική (τεχνικές) που κερδίζουν συνεχώς έδαφος στην προσπάθεια για ανακύκλωση των «άχρηστων» οργανικών υλών ώστε να έχουμε παραγωγή ενός νέου χρήσιμο προϊόντος και παράλληλα δραστική μείωση του όγκου των στερεών μας απορριμμάτων.

Οι όροι «κομποστοποίηση» και «κομπόστα» (compost) τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα χρησιμοποιούνται αρκετά και τις περισσότερες φορές λανθασμένα όσο αφορά τη διαδικασία και το τελικό παραγόμενο προϊόν. Ο όρος «Θερμόφιλη Βιοαποικοδόμηση Οργανικών Υλικών» είναι ίσως ο σωστότερος όρος για να χαρακτηρίσει τη διαδικασία της Κομποστοποίησης.

Σε τι χρησιμεύει

Η κομποστοποίηση των οργανικών υπολειμμάτων αποβλέπει: α) στην ανακύκλωση και αξιοποίησή τους στη γεωργία και β) στην διαχείριση τους στα συστήματα διάθεσης αποβλήτων.

Η κομποστοποίηση αποτελεί εξειδικευμένη μορφή σταθεροποίησης αποβλήτων κατά την οποία οι συνθήκες υγρασίας και αερισμού είναι τέτοιες που εξασφαλίζουν την ταχεία ανάπτυξη υψηλών θερμοκρασιών ευνοϊκών για την ανάπτυξη και επικράτηση θερμόφιλων μικροοργανισμών. Ο παραπάνω ορισμός προσδιορίζει μια ελεγχόμενη βιο-οξειδωτική διαδικασία η οποία:

·         Αφορά ετερογενή οργανικά υλικά σε στερεά κατάσταση

·         Περνάει από μια αρχική φάση αποικοδόμησης κατά την οποία αναπτύσσονται θερμοκρασίες της θερμόφιλης περιοχής και παράγονται πρόσκαιρα φυτοτοξικές ουσίες.

·         Οδηγεί σε μια κατάσταση σταθεροποίησης το τελικό προϊόν της οποίας χαρακτηρίζεται ως ώριμη κομπόστα.

Κατά συνέπεια, χειρισμοί και προϊόντα που δεν πληρούν τις πιο πάνω προϋποθέσεις δεν χαρακτηρίζονται με τους όρους «κομποστοποίηση» και «κομπόστα».

Τα πλεονεκτήματα της κομποστοποίησης

Τα πλεονεκτήματα της κομποστοποίησης οργανικών υλικών είναι τα εξής:

·      Η κομπόστα υποκαθιστά ή μειώνει την χρήση αζωτούχων λιπασμάτων.

·      Εξασφαλίζεται η ταχεία μείωση του όγκου και του βάρους του αρχικού υλικού, αυξάνοντας έτσι τη συγκέντρωση θρεπτικών υλικών, ενώ μειώνεται το κόστος αποθήκευσης και μεταφοράς.

·      Εξουδετερώνει τις δυσάρεστες οσμές καθώς και απαλλάσσει από την παρουσία διαφόρων οργανισμών.

·      Στις παρατεταμένες υψηλές θερμοκρασίες που αναπτύσσονται, θανατώνονται οι σπόροι ζιζανίων, οι παθογόνοι μικροοργανισμοί και τα παράσιτα που ενδεχομένως υπάρχουν στο αρχικό υλικό.

·      Βελτιώνει τη γονιμότητα του εδάφους.

·      Αυξάνει τη χωρητικότητα των χωματερών, επειδή τα οργανικά κλάσματα καταλαμβάνουν κατά κανόνα ένα σημαντικό ποσοστό στο σύνολο των απορριμμάτων.

·      Η χρησιμοποίηση κομποστών σε θερμοκηπιακές κηπευτικές καλλιέργειες και σε γλαστρικά φυτά, μειώνει την εξάρτηση από την εισαγωγή τύρφης και άλλων οργανικών υποστρωμάτων.

Οποιοδήποτε μίγμα στερεών οργανικών υλικών προσφέρεται για κομποστοποίηση αρκεί η περιεκτικότητα του σε ξηρή οργανική ουσία να είναι άνω του 20%. Για να λειτουργήσει το σύστημα της κομποστοποίησης πρέπει να καλυφθούν οι ανάγκες των θερμόφιλων μικροοργανισμών. Συνήθως οι κύριες θρεπτικές ανάγκες αφορούν τις πηγές άνθρακα (C) και αζώτου (N). 

Τα υλικά που μπορούν να κομποστοποιηθούν μπορεί να προέρχονται από γεωργικές εκμεταλλεύσεις, ζωοτεχνικές μονάδες, γεωργικές βιομηχανίες, βιομηχανίες τροφίμων, απορρίμματα οικισμών, καπνοβιομηχανίες, υφαντουργεία, χαρτοβιομηχανίες, βιομηχανίες ξύλου. Πλαστικές ύλες, πέτρες γυάλινα αντικείμενα, δεν κομποστοποιούνται.

Για να ξεκινήσει η διαδικασία της κομποστοποίησης η πιο σημαντική παράμετρος που πρέπει να ελεγχθεί, είναι ο λόγος άνθρακα προς αζώτου (C/N). Η πλέον ευνοϊκή τιμή του λόγου είναι 30-35. Ενδεικτικά στον σχετικό πίνακα αναφέρονται μερικές πρώτες ύλες που κομποστοποιούνται, καθώς και ο λόγος C/N.  

Υλικά	Λόγος C/N
Ούρα ζώων	0,8
Κοπριά πουλερικών	4
Διάφορα πράσινα μέρη φυτών	7
Τριφύλλι (φυτά νεαρής ηλικίας)	12
Νωπά χόρτα	12
Χλοοτάπητας	12
Ξηρά χόρτα	19
Αναμιγμένα απορρίμματα κήπου	20
Υπολείμματα κουζίνας	23
Κοπριά βοοειδών	27
Νωπά φύλλα	30
Φύλλα ελιάς	33
Ξηρά φύλλα	45
Καλαμιά αραβοσίτου	60
Άχυρα σίκαλης	65
Άχυρα σιταριού	125
Φρέσκο ακατέργαστο πριονίδι	208

Τα τρία βασικά στάδια κομποστοποίησης με χαμηλού κόστους εγκατάσταση

Εμπειρικά, τα μαλακά υλικά και τα πράσινα μέρη των φυτών, περιέχουν περισσότερο άζωτο (τιμές C/N μικρότερες του 30-35), ενώ τα πιο ξυλώδη υλικά περιέχουν μεγαλύτερες ποσότητες άνθρακα (τιμές C/N μεγαλύτερες του 40-45).

Στην κομποστοποίηση λαμβάνουν μέρος 3 φάσεις. Στη 1^η φάση, αναπτύσσονται τα θερμόφιλα βακτήρια και παρατηρείται ταχεία άνοδος της θερμοκρασίας. Η θερμοκρασία ξεπερνά τους 6O°C. Οι ανάγκες για οξυγόνο είναι μεγάλες. Στη 2^η φάση, εμφανίζονται όλο και πιο ενεργά οι θερμόφιλοι μύκητες. Η θερμοκρασία μειώνεται σταδιακά. Στην 3^η φάση, επικρατούν οι μεσόφιλοι μύκητες. Η θερμοκρασία της κομπόστας εξακολουθεί να μειώνεται. Με το πέρας της θερμόφιλης φάσης το υλικό έχει χάσει την αρχική του μορφή, δομή και σύσταση. Η ωρίμανση της κομπόστας σε ορισμένες περιπτώσεις υλικών μπορεί να διαρκέσει αρκετούς μήνες.

Η κομποστοποίηση μπορεί να γίνει είτε σε σειράδια, είτε σε εγκιβωτισμένο σύστημα. Ο σωρός έχει ύψος 1,0-1,5 m και η βάση του 1,5-2,0 m. Όσο για το μήκος του σωρού, δεν υπάρχει κάποιος περιορισμός.

Οι διαστάσεις των πρώτων υλών ποικίλουν από 1,5-7,5 cm και το pH συνίσταται να είναι μικρότερο του 7,5. Η προτεινόμενη υγρασία κυμαίνεται από 55-60%. Εμπειρικά αυτό ελέγχεται, λαμβάνοντας μία χούφτα από το υλικό και σφίγγοντάς το παρατηρούμε αν έχει αποκτήσει μία πλαστικότητα. Αν δεν υπάρχει αυτή η πλαστικότητα τότε το υλικό έχει χαμηλή υγρασία. Αν πάλι στραγγίζει η περίσσια του νερού, τότε η υγρασία είναι υπερβολική. 

Η αναστροφές γίνονται για την οξυγόνωση του σωρού και κατά μέσο όρο πραγματοποιούνται 3-5. Ο αριθμός και συχνότητα των αναστροφών εξαρτώνται από την πρώτη ύλη.

Ο σωρός κομποστοποίησης πρέπει να προστατεύεται από την έντονη ηλιοφάνεια, λόγω εξάτμισης της υγρασίας, καθώς και από τις υπερβολικές βροχοπτώσεις. Συνίστανται τα ειδικά καλύμματα κομποστοποίησης τα οποία επιτρέπουν την εύκολη οξυγόνωση του σωρού, αλλά ταυτόχρονα εμποδίζουν την εξάτμιση του νερού. Εναλλακτικά χρησιμοποιούνται και άλλες απλούστερες και φθηνότερες λύσεις, με την προϋπόθεση ότι θα τηρούνται οι παραπάνω συνθήκες.

Η διαδικασία της κομποστοποίησης ολοκληρώνεται σε 3-6 μήνες ή και παραπάνω (αναλόγως την πρώτη ύλη). Η καλύτερη ένδειξη είναι η μέτρηση της θερμοκρασίας. Όταν η θερμοκρασία πέφτει σταδιακά κάτω από τους 40^οC, τότε η διαδικασία οδεύει προς το τέλος.   

Σημαντικές συμβουλές

1.       Εάν ο σωρός αρχίζει και μυρίζει άσχημα, αυτό σημαίνει ότι υπάρχει έλλειψη οξυγόνου. Προτείνεται αναστροφή.  

2.       Σε περίπτωση απότομης πτώσης της θερμοκρασίας στο σωρό, ελέγχονται τα επίπεδα υγρασίας, ενώ ταυτόχρονα πραγματοποιείται και αναστροφή.

3.       Κατά την κομποστοποίηση καλό είναι να αποφεύγονται πρώτες ύλες στις οποίες έχουν εφαρμοστεί κυρίως μυκητοκτόνα (π.χ. επεξεργασμένη ξυλεία).

4.       Για τη συντήρηση της κομπόστας (μετά το πέρας της κομποστοποίησης) συνίσταται να διατηρούνται σε ικανοποιητικό βαθμό τα επίπεδα υγρασίας.

5.       Για την εφαρμογή της κομπόστας στο έδαφος λαμβάνεται υπόψη η οξύτητα του εδάφους και το είδος της καλλιέργειας.

6.       Η ανάμειξη 70% εδάφους προς 30% κομπόστας, θεωρείται μία ασφαλής αναλογία. Το ποσοστό της κομπόστας μπορεί να είναι και μικρότερο, ανάλογα με την ποιότητα της πρώτης ύλης που χρησιμοποιήθηκε.

7.       Ενδείκνυται η χρήση της κομπόστας όταν η θερμοκρασία έχει πέσει κάτω από τους 36^οC.

8.       Η παρατήρηση και ο πειραματισμός παίζει το σημαντικότερο ρόλο για μια επιτυχημένη κομποστοποίηση.

Βιβλιογραφικές πηγές:

Ασημακόπουλος, Ι. 2008. Γονιμότητα του εδάφους, Εργαστήριο Γεωργικής Χημείας και Εδαφολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα.

Καλλιάνου, X. 1998. Σημειώσεις μαθημάτων Εδαφοχημείας και Περιβαλλοντικής Χημείας, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα.

Μπαλής, Κ. 1990. Θερμόφιλη Βιοαποικοδόμηση Οργανικών Υλικών. Εργαστήριο Μικροβιολογίας – Γενικής & Γεωργικής, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα.

Μπόβης, Κ. Μ. 1987. Γονιμότητα του εδάφους. Λιπάσματα – Λιπάνσεις. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα.

Σιμώνης, Α. Δ. 1987. Λιπασματοποίηση – Κομποστοποίηση, Ελληνικό Κέντρο Παραγωγικότητας (ΕΛΚΕΠΑ) Παράρτημα Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη.  

Φουντής, Φ., Π. Μάιερ, Γ. Πανάγος.  1987. Κομπόστ – Το εμβόλιο γονιμότητας του εδάφους, «Σύλλογος Οικολογικής Γεωργίας», Αθήνα. 

DIY ιδέες Αστικής Γεωργίας

Ιδέες, tips και πρακτικές λύσεις για αστικούς αγρότες

DIY Ιδέες για Υπερυψωμένα Παρτέρια

Κατασκευή Υπερυψωμένου Παρτεριού

DIY Θερμοκήπιο απο επαναχρησιμοποιημένα παράθυρα

Υπερυψωμένο Παρτέρι με κάνναβο

Συλλογή Ομβρίων

Οι Εχθροί του Αστικού Πρασίνου και η αντιμετώπισή τους στο αστικό περιβάλλον

Οι Εχθροί του Αστικού Πρασίνου και η αντιμετώπισή τους στο αστικό περιβάλλον

Του Δρα Δ.Χ. Κοντοδήμα, Γεωπόνου (ΓΠΑ) - Εντομολόγου

Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο (ΜΦΙ)

Βασικές αρχές

Οι εντομολογικοί εχθροί των φυτών που συγκροτούν το αστικό και περιαστικό πράσινο αποτελούν συχνά σημαντικό παράγοντα υποβάθμισης της αισθητικής ή λειτουργικής αξίας τους. Οι βασικές αρχές στις οποίες μπορεί να στηριχθεί η πρόληψη και ο έλεγχος των εντομολογικών εχθρών είναι (Βλ. Flint 1990, Κοντοδήμας και Ανάγνου 2003):

α) η ενδεδειγμένη κατά περίπτωση κατασκευή των χώρων πρασίνου και η επιλογή καταλλήλων φυτών

Η σωστή κατά περίπτωση κατασκευή και η επιλογή καταλλήλων φυτών είναι η σημαντικότερη παράμετρος για την πρόληψη των εντομολογικών εχθρών σε ένα χώρο πρασίνου. Κατά τη μελέτη, η οποία πρέπει πάντα να προηγείται πριν τη δημιουργία ενός χώρου πρασίνου, πρέπει να λαμβάνονται υπ’ όψη:

- η καταλληλότητα του χώρου ανάλογα με τις εδαφοοικολογικές και κλιματολογικές συνθήκες της περιοχής.

- ο σκοπός τον οποίον πρόκειται να εξυπηρετήσει ο υπό κατασκευή χώρος.

- να συνδυάζονται τα ενδεδειγμένα έργα υποδομής (λίμνες, παγκάκια, πέργολες, πεζοδρόμια, διάδρομοι, αθλοπαιδιές, κέντρα αναψυχής κ.α.) με το κατάλληλο πράσινο (χλοοτάπητες, ποώδεις φυτοκαλύψεις, καλλωπιστικοί θάμνοι, καλλωπιστικά και δασικά δένδρα, κ.α.).

- το αποτέλεσμα της κατασκευής να απαιτεί χαμηλού κόστους συντήρηση. Πρέπει να προτιμούνται μακροβιότερα και ανθεκτικότερα φυτά έναντι αυτών με εντυπωσιακότερη εμφάνιση αλλά βραχύβια παρουσία. Επίσης πρέπει τα φυτά να τοποθετούνται χωροταξικά με τρόπο που να διευκολύνονται οι επεμβάσεις και τα πιο ευαίσθητα στους εχθρούς φυτά να ομαδοποιούνται εάν είναι δυνατόν.

- πρέπει να επιλέγονται τα πιο εύρωστα και εμφανίσιμα φυτά ούτως ώστε να επιτυγχάνεται η γρήγορη εγκατάστασή τους και να εξασφαλίζεται μεγαλύτερη αντοχή σε προσβολές εντομολογικών εχθρών αλλά και σε ακραίες περιβαλλοντικές συνθήκες (υψηλές θερμοκρασίες, παγετός, άνεμοι κ.α.)

- πρέπει να αξιολογείται η εντομοπανίδα της περιοχής και ο κίνδυνος εισαγωγής νέων εχθρών που μπορεί να προκαλέσουν σοβαρές ζημιές.

- σε περιπτώσεις αναδασώσεων πρέπει να γίνεται σωστή επιλογή φυτών που δε διαταράσσουν την οικολογική ισορροπία της ευρύτερης περιοχής.

β) η σωστή συντήρηση

Η σωστή συντήρηση του αστικού και περιαστικού πρασίνου είναι επίσης πολύ σημαντικός παράγοντας πρόληψης. Οι καλλιεργητικές φροντίδες στα καλλωπιστικά φυτά (άρδευση, λίπανση, κλάδευμα) σε πολλά σημεία διαφέρουν από τις αντίστοιχες που αφορούν παραγωγικά φυτά καρποφορίας και απαιτούν εξειδικευμένο προσωπικό. Ως σημαντικότερες ενέργειες για σωστή συντήρηση πρέπει να σημειώσουμε την διατήρηση της καθαριότητας και του αερισμού των χώρων πρασίνου, την ενδεδειγμένη άρδευση και την ορθολογική και εύστοχη χρονικά λίπανση. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται επίσης για το σωστό κλάδευμα των φυτών.

Σημειώνεται ότι τα κλαδεύματα δεν πρέπει ποτέ να παραμένουν εντός ή κοντά στους χώρους πρασίνου διότι γίνονται καταφύγια πολλών εχθρών (κυρίως ξυλοφάγων εντόμων). Δεν πρέπει να παραμελείται, τέλος, η συντήρηση των δομικών υλικών (και ειδικά των ξυλοκατασκευών) που απαρτίζουν τους χώρους πρασίνου, αλλά και παρόμοιες κατασκευές στο αστικό δομημένο περιβάλλον.

γ) η βελτίωση των φυτών

Η δημιουργία βελτιωμένων ποικιλιών, χρησιμοποιώντας κλασικές ή πιο σύγχρονες μεθόδους, εξασφαλίζει φυτά με χαρακτηριστικά που τα καθιστούν λιγότερο ευπαθή στα έντομα και αποτελεί σημαντκή μέθοδο πρόληψης εντομολογικών προσβολών.

δ) η ολοκληρωμένη αντιμετώπιση

Για την πρόληψη και αντιμετώπιση των εντομολογικών εχθρών στο αστικό και περιαστικό πράσινο, θα πρέπει να εφαρμόζονται οι αρχές της ολοκληρωμένης αντιμετώπισης. Αυτό σημαίνει ότι δίνεται έμφαση στις μεθόδους βιολογικής αντιμετώπισης [παρασιτοειδή, αρπακτικά, εντομοπαθογόνα (ιοί, βακτήρια, μύκητες, νηματώδεις)] και στις βιοτεχνικές μεθόδους (π.χ. παγίδες και σηματοχημικά). Η καταφυγή στην χρήση φυτοπροστατευτικού προϊόντος πρέπει να γίνεται αφού εξαντληθεί η προσπάθεια αντιμετώπισης του προβλήματος με καλλιεργητικά ή βιολογικά μέσα και μόνο στην περίπτωση, κατά την οποία διαφαίνεται ότι η προσβολή θα έχει οικονομικό (=αισθητικό) αποτέλεσμα.

Επισημαίνεται ότι εντός του αστικού περιβάλλοντος είναι επιτρεπτή η χρήση σκευασμάτων που παρουσιάζουν χαμηλή ή μηδενική τοξικότητα στον άνθρωπο, τα ζώα και τα ωφέλιμα αρθρόποδα και η δράση τους δεν έχει μεγάλη υπολειμματική διάρκεια (Βλ. Νασιόπουλος 2005).

Σημαντικότεροι εχθροί

            Ακολούθως παρουσιάζονται τα σημαντικότερα εντομολογικά προβλήματα στο αστικό και περιαστικό πράσινο στη χώρα μας, όπως αυτά έχουν καταγραφεί στο αρχείο του Τμήματος Εντομολογίας & Γεωργικής Ζωολογίας του Μπενακείου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου καθώς και στη σχετική βιβλιογραφία, τα τελευταία 20 χρόνια. Πολλοί από τους εχθρούς αυτούς ήταν αλλόχθονα είδη που εισέβαλαν στη χώρα μας προκαλώντας σοβαρές ζημιές.  

Αφίδες:  Στο αστικό περιβάλλον θα συναντήσουμε τα πολυφάγα είδη Aphis fabae, A. gossypii, Myzus persicae αλλά και τα Toxoptera aurantii και Aphis spiraecola (σε εσπεριδοειδή), Aphis craccivora (σε ψευδακακία, Robinia pseudacacia), Aphis hederae (σε κισσό, Hedera helix), Aphis nerii (σε πικροδάφνη Nerium oleander), Aphis sambuci (σε Sambucus nigra), Chaitophorus spp. (σε λεύκες, Populus spp.), Eriosoma lanuginosum και Tetraneura ulmi (σε φτελιές, Ulmus spp.), Baizognia pistaciae και Forda marginata (σε είδη του γένους Pistacia), Hyalopterus pruni (σε είδη του γένους Prunus), Brachycaudus helichrysi και B. cardui (σε καλλωπιστική δαµασκηνιά και είδη Asteraceae), Macrosiphum rosae (σε τριανταφυλλιά), Aphis illinoensis (σε άμπελο) κ.α. (Βλ. Καϊλίδης 1996, Σαββοπούλου-Σουλτάνη 1999, Περδίκης 2005). Η αντιμετώπισή τους γίνεται δυνατή κυρίως λόγω της δράσης αρπακτικών όπως τα Coccinella septempunctata, Hippodamia undecimnotata, H. variegata, Adalia bipunctata, Synharmonia conglobata, Propylaea quatuordecimpunctata, Scymnus spp.(Coleoptera: Coccinellidae), Syrphus spp. (Diptera: Syrphidae), Chrysopa spp. (Neuroptera: Chrysopidae) κ.α., καθώς και παρασιτοειδών όπως τα Aphidius colemani, Aphidius matricariae, Aphidius spp., Trioxys spp., Lysiflebus spp., Praon spp. (Hymenoptera, Aphidiinae) (Βλ. Kavallieratos et al. 2001), κ.α.  Να σημειωθεί ότι οι αφίδες Aphis sambuci, A. nerii και A. craccivora είναι τοξικές για τα αρπακτικά και ο έλεγχος τους επιτυγχάνεται κυρίως από τα παρασιτοειδή. Σε περιπτώσεις που οι πληθυσμοί των αφίδων δεν ελέγχονται από τη δράση ωφελίμων (φυσικών πληθυσμών ή εξαπολυομένων) συνιστάται επέμβαση με άλατα καλίου λιπαρών οξέων.

Κοκκοειδή: Πολλά είδη κοκκοειδών έχουν καταγραφεί να ζημιώνουν τα φυτά του αστικού περιβάλλοντος, όπως είδη της οικογενείας Diaspididae: Aonidella aurantii, Aspidiotus nerii, Parlatoria spp., Philippia spp., Quadraspidiotus spp., Parthenolecanium corni, Pseudalacaspis pentagona, Lepidosaphes spp., Pulvinaria spp., Protopulvinaria pyriformis, Parthenolecanium spp., Eulecanium spp., Crysomphalus spp., Aulacaspis rosae, Aonidia lauri, Unaspis euonymi κ.α., είδη Coccidae: Saissetia oleae, Coccus spp., Ceroplastes spp. κ.α., είδη Pseudococcidae: Planococcus citri, Pseudococcus longispinus κ.α., Margarodidae: Icerya purchasi, Marchalina hellenica, Margarodes spp. κ.α. (Βλ. Σαββοπούλου-Σουλτάνη 1999, Stathas et al 2008).

Η αντιμετώπισή τους επιτυγχάνεται κυρίως λόγω της δράσης αρπακτικών όπως τα Chilocorus bipustulatus, Rhyzobius lophanthae, Exochomus quadripustulatus, Nephus spp., Rhodolia cardinalis (Coleoptera: Coccinellidae) και παρασιτοειδών (να σημειωθεί ότι επί των κοκκοειδών της οικογενείας Margarodidae δεν έχουν παρατηρηθεί να δρουν παρασιτοειδή). Επεμβάσεις με θερινό πολτό ή λάδι συνιστώνται σε εξάρσεις προσβολών κατά την περίοδο εκκόλαψης των προνυμφών της πρώτης γενεάς (συνήθως αρχές Ιουνίου).

Εριώδης αλευρώδης: Ο εριώδης αλευρώδης Aleurothrixus floccosus (Hemiptera: Aleyrodidae) σοβαρό πρόβλημα στα καλλωπιστικά εσπεριδοειδή την περίοδο 1991-1995. Ο έλεγχος του στάθηκε δυνατός λόγω της δράσης του εξωτικού παρασιτοειδούς Cales noacki και του ιθαγενούς αρπακτικού Clitostethus arcuatus (Coleoptera: Coccinellidae) (Βλ. Κοντοδήμας κ.α. 2008).

Φυλλορύκτης των εσπεριδοειδών: Ο φυλλορύκτης των εσπεριδοειδών Phyllocnistis citrella (Lepidoptera: Gracillariidae), από το 1995 που εισήλθε στη χώρα μας, αποτελεί έναν ακόμα εχθρό των καλλωπιστικών εσπεριδοειδών. Η αντιµετώπισή του επιτυγχάνεται με καλλιεργητικά μέτρα (ενθάρρυνση της ανοιξιάτικης βλάστησης) και από τη δράση των παρασιτοειδών Citrostichus phyllocnistoides, Semielacher petiolatus, Pnigalio pectinicornis και Neochrysocharis formosa (Hymenoptera: Eulophidae) (Βλ. Τσαγκαράκης 2005).

Metcalfa pruinosa: Το Metcalfa pruinosa (Hemiptera: Flatidae) είναι έντομο μυζητικό το οποίο εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην Κέρκυρα και την Πρέβεζα το 2002.  Σύντομα εξαπλώθηκε σε πολλές περιοχές της ΒΔ Ελλάδας όπου καταγράφηκε να προσβάλει περισσότερα από 62 είδη φυτών. Σημαντική επιτυχία αποτέλεσε η εισαγωγή και εξαπόλυση του παρασιτοειδούς Neodryinus typhlocybae (Hymenoptera: Dryinidae) (Βλ. Σουλιώτης κ.α. 2007), το οποίο αποδείχθηκε ότι ελέγχει τους πληθυσμούς του M. pruinosa.

Εχθροί χλοοταπήτων: Κυρίως μετά το έτος 2000 καταγράφηκαν πολλές προσβολές από λεπιδόπτερα της οικογενείας Noctuidae σε χλοοτάπητες. Επίσης καταγράφηκαν και προσβολές από µηλολόνθη Melolontha melolontha (Coleoptera: Scarabeidae). Όσον αφορά στα λεπιδόπτερα της οικογενείας Noctuidae, οι περισσότερες προσβολές (>90%) οφείλονταν στο έντομο Spodoptera exigua. Επίσης διαπιστώθηκε σε χλοοτάπητες η παρουσία των Agrotis ipsilon, Agrotis segetum (γνωστή και ως Καραφατμέ), Agrotis exclamationis, Agrotis spinifera, Spodoptera littoralis, Autographa gamma, Chrysodeixis chalcites, Plusia festucae, Emmelia trabealis, Macdounnoughia confusa και Mythimna unipuncta (Βλ. Κοντοδήµας & Ανάγνου 2005).. Η αντιμετώπιση των λεπιδοπτέρων αυτών είναι δυνατή με την καταγραφή των πτήσεων τους σε φερομονικές παγίδες και επεμβάσεις με Bacillus thuringiensis (Βλ. Kontodimas et al. 2008). Η αντιμετώπιση των εχθρών των χλοοταπήτων (λεπιδοπτέρων, κολεοπτέρων κ.α.) μπορεί επίσης να επιτευχθεί με χρήση εντοµοπαθογόνων νηματωδών ή εντοµοπαθογόνων μυκήτων.

Εχθροί του πεύκου: Η πιτυοκάμπη, Thaumatopoea pityocampa (Lepidoptera: Thaumatopoeidae) συχνά αποτελεί σημαντικό πρόβλημα στο αστικό και περιαστικό πράσινο. Η παρακολούθηση των πτήσεων των ακμαίων της με φερομονικές παγίδες συμβάλλει σημαντικά στον έγκαιρο εντοπισμό των ωοτοκιών και την εύστοχη επέμβαση με Bacillus thuringiensis το φθινόπωρο. Το χειμώνα και την άνοιξη συνιστάται η απομάκρυνση των φωλεών με μηχανικά μέσα (Βλ. Αθανασίου και Καραδήμος 2005).

Το ωφέλιμο (ως μελιτογόνο) κοκκοειδές Marchalina hellenica (Hemiptera: Margarodidae) επίσης καταγράφηκε συχνά να αποτελεί σημαντικό εντομολογικό εχθρό στο αστικό και περιαστικό περιβάλλον. Ο περιορισμός των πληθυσμών του επιτυγχάνεται από τη δράση του αρπακτικού Neoleucopis kartliana (Diptera: Chamaemyiidae), την επάλειψη δακτυλίων κόλας στους κορμούς των πεύκων και τις επεμβάσεις την περίοδο εκκόλαψης των νεαρών προνυμφών (ερπουσών) συνήθως αρχές Ιουνίου.

Εχθροί των φοινικοειδών: Ο κόκκινος ρυγχωτός κάνθαρος των φοινικοειδών (red palm weevil) Rhynchophorus ferrugineus (Coleoptera: Curculionidae) και η πεταλούδα των φοινικοειδών Paysandisia archon (Lepidoptera: Castniidae) αποτελούν τους σημαντικότερους εχθρούς των φοινικοειδών στη Μεσόγειο (Βλ. Kontodimas et al. 2006, Vasarmidaki et al. 2006). Η προσβολή από τα έντομα αυτά συνήθως γίνεται αντιληπτή σε προχωρημένο στάδιο, όταν το προσβεβλημένο φοινικοειδές έχει καταστραφεί. Η αντιμετώπιση των εχθρών αυτών βασίζεται:

-          στη φυτοϋγειονομικά ασφαλή απομάκρυνση των προσβολών (απομάκρυνση του προσβεβλημένου φοινικοειδούς, δενδροχειρουργική αφαίρεση της προσβολής, θερμική θανάτωση με χρήση μικροκυμάτων)

-          στη διαρκή επισκόπηση για την έγκαιρη διαπίστωση νέων προσβολών

-          στην ανάπτυξη δικτύου μαζικής παγίδευσης (για το Rhynchophorus ferrugineus)

-          στις εφαρμογές εντομοπαθογόνων, ή εγκεκριμένων εντομοκτόνων ή άλλων μεθόδων στα φοινικοειδή που γειτονεύουν με τα προσβεβλημένα

Ξυλοφάγα έντομα: Στο αστικό περιβάλλον έχουν παρατηρηθεί προσβολές σε δένδρα κυρίως από τα ξυλοφάγα κολεόπτερα Trichoferus fasciculatus, Phloeosinus bicolor και Capnodis tenebrionis και από τα ξυλοφάγα λεπιδόπτερα Cossus cossus και Zeuzera pyrina (Βλ. Karamaouna & Kontodimas 2010, Μπουχέλος κ.α. 2008). Η αντιμετώπισή τους βασίζεται κυρίως στην απομάκρυνση των προσβολών με κλάδεμα εξυγίανσης.

Ακάρεα: Στους κλασικούς εχθρούς Tetranychus urticae, Panonychus citri έχει πρόσφατα προστεθεί το άκαρι Eutetranychus orientalis, που προκαλεί σημαντικές ζημιές σε εσπεριδοειδή (Βλ. Anagnou et al. 2009). Τα ακάρεα μπορούν να ελεγχθούν από τη δράση αρπακτικών Coccinellidae (Stethorus spp.) και αρπακτικών ακαρέων Phytoseidae, ή με επεμβάσεις με άλατα καλίου λιπαρών οξέων, θερινό πολτό ή λάδι, θείο κ.α.

Υπονομευτής του πυξαριού: Ο υπονομευτής του πυξαριού Monarthropalpus buxi (Diptera: Cecidomyiidae) παρατηρήθηκε τα τελευταία πέντε έτη να προξενεί σημαντικές ζημιές σε πυξάρια (κυρίως Buxus sempervirens και Buxus rotundifolia). Ωστόσο η επέκταση των προσβολών έχει αρχίσει να μειώνεται από τη δράση παρασιτοειδών του γένους Torymus (Hymenoptera: Torymidae) (Βλ. Vamvakas et al. 2006).

Λοιποί εχθροί:

Gynaikothrips ficorum (Thysanoptera: Phloeothripidae): εχθρός των καλλωπιστικών φυτών του γένους Ficus στα οποία προσβάλλει την άνω επιφάνεια των φύλλων δημιουργώντας χαρακτηριστικές υπερπλασίες και συστροφές.  Το G. ficorum θηρεύουν αρπακτικά ημίπτερα και νευρόπτερα (Βλ. Παπαδούλης  &  Εμμανουήλ 2001).

Trioza alacris (Hemiptera: Triozidae):  εχθρός της Δάφνης του Απόλλωνα (Laurus nobilis, Lauraceae) στην οποία προσβάλλει την ακραία βλάστηση (Βλ. Τσαγκαράκης & Παπαδούλης, 2004). Το T. alacris θηρεύεται από αρπακτικά Anthocoridae (Hemiptera) και Syrphidae (Diptera) (Βλ. Τζώρτζη κ.α. 2005).

Xanthogaleruca luteola (Coleoptera: Chrysomelidae): Το έντομο αυτό προκαλεί σημαντική ζημιά στη φτελιά καθώς οι προνύμφες του μπορούν να προκαλέσουν την πλήρη αποφύλλωση του δένδρου. Σημαντικό μέτρο για τη μείωση της προσβολής αποτελεί η συλλογή των νυμφών του εντόμου από το έδαφος, γύρω από τη βάση του κορμού των δένδρων, τους μήνες Μάιο-Σεπτέμβριο. Επίσης έχει παρατηρηθεί η δράση ωφελίμων: αρπακτικά ημίπτερα και νευρόπτερα και το ωοπαράσιτο Oomyzus galerucae (Hymenoptera: Eulophidae) (Βλ. Βαμβακάς & Μαλτέζου 2007).

Cameraria ohridella (Lepidoptera: Gracillariidae): Εχθρός της Ιπποκαστανιάς (Aesculus hippocastanum) στην οποία προσβάλλει (υπονομεύει) τα φύλλα (Anagnou et al. 2009, Αβτζής & Αβτζής 2005). Ωστόσο έχουν καταγραφεί αρκετά παρασιτοειδή τα οποία συμβάλλουν στη μείωση των πληθυσμών του εχθρού (Βλ. Πετεινάτος κ.α. 2005, Grabenweger et al. 2005).

Acizzia jamatonica (Hemiptera: Psyllidae): Εχθρός της Aκακίας Κωνσταντινουπόλεως (Albizia julibrissin) της οποίας προσβάλλει το φύλλωμα. (Βλ. Pasztor et al. 2010). Όταν οι πληθυσμοί του δεν ελέγχονται από τη δράση αρπακτικών συνιστάται επέμβαση με άλατα καλίου λιπαρών οξέων.

Ophelimus maskeli και Leptocybe invasa (Hymenoptera: Eulophidae) : εχθροί του ευκαλύπτου, στον οποίο προκαλούν κηκίδες στα φύλλα και τους νεαρούς βλαστούς αντίστοιχα. Το O. maskeli έχει ήδη αντιμετωπιστεί επιτυχώς από το παρασιτοειδές Closterocerus chamaeleon (Hymenoptera: Eulophidae). (Βλ. Μυλωνάς & Βαμβακάς 2006).

Scyphophorus acupunctatus (Coleoptera: Curculionidae): Καταγράφηκε πρόσφατα στην Αττική να προσβάλλει  Agave sp. (Βλ. Kontodimas & Kallinikou 2010). Η προσβολή από το S. acupunctatus μπορεί να οδηγήσει στο θάνατο το φυτό-ξενιστή, κυρίως λόγω της τροφικής δράσης των προνυμφών που ορύσσουν στοές προς το εσωτερικό της στεφάνης του φυτού (καρδιά). Η προσβολή από τα ακμαία περιορίζεται στα νεαρά φύλλα. Η αντιμετώπισή του επιτυγχάνεται με την μηχανική καταστροφή των προσβεβλημένων φυτών.

Corythuca ciliata (Hemiptera: Tingidae): Προσβάλλει τα φύλλα του πλατανιού. Στην Ελλάδα καταγράφηκε για πρώτη φορά το 1988 (Βλ. Tzanaκaκis 1988). Όταν οι πληθυσμοί του δεν ελέγχονται από τη δράση αρπακτικών ημιπτέρων συνιστάται επέμβαση με άλατα καλίου λιπαρών οξέων, θερινό πολτό ή λάδι.

Περιστασιακά παρατηρούνται προσβολές από Daphnis nerii (Lepidoptera: Sphegidae) σε πικροδάφνη (Βλ. Κάρτσωνας & Κοντοδήμας 2005), από Argidae (Hymenoptera), Typhlocyba rosae (Hemiptera: Membracidae), Diplolepis rosae (Hymenoptera: Cynipidae) και Homalorhynchites hungaricus (Coleoptera: Curculionidae) σε τριανταφυλλιά (Βλ. Σαββοπούλου-Σουλτάνη 1999, Σίμογλου 2004, Kontodimas  & Kavallieratos 2004, Κάρτσωνας & Σταθάς 2005, Stille 1985), από τα κολεόπτερα Chrysomela americana (Chrysomelidae) σε δενδρολίβανο και λεβάντα (Βλ. Μπουχέλος κ.α. 1998) και Ottiorrhynchus sulcatus (Curculionidae) σε λιγούστρα, φωτίνιες κ.α. (Βλ. Σαββοπούλου-Σουλτάνη 1999), χωρίς όμως να απαιτείται λήψη μέτρων φυτοπροστασίας (παρά μόνο σε φυτώρια).

Ψεκασμοί σε κατοικημένες περιοχές

Στο σημείο αυτό πρέπει να επισημάνουμε ότι όσον αφορά στη χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία, απαγορεύονται οι ψεκασμοί σε κατοικημένες περιοχές ή σε απόσταση μικρότερη των 50 μέτρων από αυτές των εντομοκτόνων 1ης κατηγορίας τοξικότητας (Τ+ σήμανση νεκροκεφαλή με χιαστή οστά, που φέρει την ένδειξη “δηλητήριο”) και 2ης κατηγορίας τοξικότητας (Τ σήμανση επίσης νεκροκεφαλή με χιαστή οστά, που φέρει την ένδειξη “τοξικό”). Ως εκ τούτου στο αστικό πράσινο επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται μόνο: εντομοκτόνα 3ης κατηγορίας τοξικότητας (σήμανση Χ, που φέρουν την ένδειξη “επικίνδυνο” ή “επιβλαβές” ή “ερεθιστικό”) και εντομοκτόνα τα οποία στερούνται τοξικολογικής κατάταξης και δεν φέρουν σήμανση τοξικότητας (Βλ. Νασιόπουλος 2005).

Κλείνοντας πρέπει να σημειωθεί ότι κατά την εφαρμογή των παραπάνω και μεθόδων πρέπει παράλληλα να ακολουθούνται οι βασικές αρχές της oλοκληρωμένης αντιμετώπισης εχθρών, προσαρμοσμένες στις ιδιαιτερότητες του, των συνθηκών και του σκοπού του αστικού και περιαστικού πρασίνου, οι οποίες επιγραμματικά είναι:

ü  Ο προσδιορισμός του αιτίου και των συνθηκών που προκάλεσαν την προσβολή.

ü  Η παρακολούθηση του βιολογικού κύκλου και της δραστηριότητας των πιθανών εχθρών και της εξέλιξης των προσβολών.

ü  Η γνώση του οικονομικού / αισθητικού επιπέδου προσβολής για κάθε περίπτωση φυτού-εχθρού.

ü  Η γνώση της ενδεδειγμένης μεθόδου για την αντιμετώπιση του εκάστοτε εχθρού.

ü  Η γνώση της κατάλληλης χρονικής στιγμής επέμβασης, η οποία διαφέρει ανάλογα με τη μέθοδο και τις εκάστοτε συνθήκες.

ü  Η καταγραφή των χειρισμών και κάθε πληροφορίας που σχετίζεται με το πρόβλημα που αντιμετωπίζεται.

ü  Η (επαν)αξιολόγηση των μεθόδων που χρησιμοποιούνται.

Σημείωση για τον αναγνώστη: Λόγω εξοικονόμησης χώρου δεν δημοσιεύεται η πλήρης λίστα της Βιβλιογραφίας που αναφέρεται στο παρόν κείμενο. Όσοι ενδιαφέρονται μπορούν να τη ζητήσουν από τον κ. Κοντοδήμα στη δ/ση : d.kontodimas@bpi.gr.  

Το νόημα της Αστικής Γεωργίας

Το νόημα της Αστικής Γεωργίας

Του Σταμάτη  Σεκλιζιώτη

Γεωπόνου (ΑΠΘ) – Αρχιτέκτονα Τοπίου

Δρα του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου του Birmingham, Αγγλία (PhD)

Οι πρώτες καλύβες από κλάδους δένδρων του ανθρώπου κάτοικου του δάσους (Πηγή: Viollet-le-Duc, “Histoire de l’habitation humaine”, Paris, 1875)   

Σε εποχές ευμάρειας, σε χώρες και πολυπληθείς πόλεις με ασθενή μνήμη, με χαλαρή έως ανύπαρκτη την κρατική προετοιμασία πολιτικής προστασίας για «τα χειρότερα» και με συμπεριφορά των πολιτών να χαρακτηρίζεται από ιδιάζουσα «αβλεψία» και «απροβλεψία» πιθανών κινδύνων που παραμονεύουν, π.χ. μια σοβαρή επισιτιστική κρίση, μια αναπάντεχη εμπόλεμη κατάσταση ή ακόμη και μια φυσική καταστροφή που θα ανέτρεπαν τα δεδομένα, ζητήματα ίδιας παραγωγής τροφίμων με χαμηλό κόστος και υιοθέτησης τεχνικών μεθόδων παραγωγής φρούτων και λαχανικών «συμπλήρωσης» των αναγκών σε ιδιόκτητο μικρό διαθέσιμο χώρο ή ένα διαθέσιμο αστικό κενό (ανοιχτός χώρος στην πόλη), ακούγονται «από απίθανα έως ανεδαφικά»….!!!

Εν τούτοις, οι εποχές αλλάζουν και μάλιστα προλαβαίνουν και εκτροχιάζουν και τις πιο θετικές προβλέψεις πολλών. Έρχονται ώρες που μια τοματιά στη γλάστρα, μια καρπουζιά στον ταρατσόκηπο, μερικές πιπεριές στο μπαλκόνι, λίγες πατάτες στον κήπο μαζί με φρέσκα κρεμμυδάκια, μαρούλια, μελιτζάνες και λίγα μπρόκολα πλαισιωμένα από μια λεμονιά και μια αναρριχώμενη «καλά εξασκημένη» κληματαριά αποκτούν αξία και σεβασμό.

Οι καταναλωτικές συνήθειες και συνθήκες έχουν ήδη υποστεί τεράστιες μεταβολές με αίτια την κάθετη πτώση των οικογενειακών εισοδημάτων, τα μονίμως ανεξέλεγκτα ανοίγματα ανάμεσα σε τιμές παραγωγού και καταναλωτή, την επίμονη κυριαρχία των μικροκαρτέλ και των μεγαλοκαρτελ σε όλα τα επίπεδα του αγροδιατροφικού «κατεστημένου», την έλλειψη πληροφόρησης για «ορθές πρακτικές» παραγωγής και προστασίας της δημόσιας υγείας και τις κοινωνικές πρωτοβουλίες «αλληλοβοήθειας» μέσα από νεογέννητα (λόγω της κρίσης) κινήματα «επαφής παραγωγών και καταναλωτών» με ή χωρίς επιτυχία ή προσδόκιμο ζωής….

Μέσα σ’ αυτή τη σύγχυση και αβεβαιότητα, ανακαλύπτεται ξανά η μπαρούτη, κοινώς η «ξεχασμένη Αστική Γεωργία» των παγκοσμίων πολέμων, τότε που οι νέοι αγρότες εγκατέλειπαν την ύπαιθρο για τα μέτωπα, αυτή που ταΐζε χιλιάδες οικογένειες στις πόλεις. Ξαναβλέπουμε σήμερα να προσγειώνονται μυαλά και να ανασταίνονται μνήμες σε ξεχασμένα προκήπια, παρατημένα χωράφια και αγροκήπια, ακάλυπτους, πάρκα, ταράτσες και αλάνες όπου φύτευαν «λαχανίδες, ξυλάγγουρα», πατάτες και κρεμμύδια, ενώ φαίνεται να αναδύεται μια νοσταλγικά θερμή έλξη για ενασχολήσεις στον ξεχασμένο και περιφρονημένο «μπαχτσέ της αυτάρκειας των βασικών αγαθών» παλαιών οικονομικών κρίσεων και της κατοχής, μαζί με μια επιθυμία για επαφή με το χώμα.

Στην σύγχρονη εποχή της πολυκατοικίας, της περιφερειακής μονοκατοικίας των προαστίων και του δημοτικού διαθέσιμου χώρου σε μια κοινότητα ή γειτονιά πολιτών, έρχεται η Αστική Γεωργία με καινοτομίες, πρωτοποριακές ιδέες παγκόσμιας αποδοχής και πλούσια σε επιστημοσύνη και τέχνη να δώσει διεξόδους, χωρίς απαραίτητα να αποτελεί την απόλυτη λύση, αλλά σίγουρα να απασχολήσει τον νου και τα χέρια και να μας συνειδητοποιήσει ότι οι εποχές ποτέ δεν είναι ίδιες, ενώ η διάσταση της ανθρώπινης συμμετοχής ατομικά για τον καθένα ή κατά κοινωνικές ομάδες αποκτά νόημα και ανοίγει πολλές ευκαιρίες για την κάλυψη βασικών αναγκών διατροφής, άσκησης, εκπαίδευσης, θεραπευτικής επαφής με τη φύση και τόνωση της έννοιας της αυτοσυντήρησης.

Ο άνθρωπος από αιώνες πριν αστικοποιηθεί, υπήρξε κάτοικος του δάσους ζώντας από το κυνήγι, τους καρπούς των δένδρων και τις καλλιέργειες εξημερωμένων φυτών, κατασκευάζοντας καλύβες από φυτικό υλικό και πατώντας με σιγουριά στο έδαφος που του πρόσφερε ζωή. Το ένστικτο της επιβίωσης προϋπάρχει στην ανθρώπινη φύση και μαζί μ’ αυτό τα εργαλεία και τα μέσα της επιβίωσης (χώμα, στέγη, νερό, φυτά, ζώα, ασφαλής τοποθεσία, φόβος και άμυνα, εποπτεία χώρου, αυτάρκεια, ανταλλαγή τροφής, αποθήκευση, πρόληψη…. κλπ). Η σύνθεση του σύγχρονου «αγροδιατροφικού» μοντέλου στη σύγχρονη πόλη των τριών διαστάσεων ανάπτυξής της, μακριά από το φυσικό έδαφος, έχει ήδη αφαιρέσει και συνεχίζει να αφαιρεί ή έχει τελείως αποδυναμώσει αυτό το «πολύτιμο ένστικτο» και όσες ανάγκες το συνθέτουν και το συνόδευαν παλιότερα. Περίοδοι επισιτιστικής κρίσης, ανεπάρκειας και ανεξέλεγκτων αυξήσεων στις τιμές των βασικών αγαθών αφυπνίζουν το ένστικτο και τον αναγκάζουν να ξαναθυμηθεί το έδαφος, την αγροτική ζωή και δράση, όλα τα εργαλεία και μέσα επιβίωσης. Ο Ανθρώπινος νους είναι γεμάτος από «εργαλεία» επιβίωσης, πολλά απ’ αυτά σε λανθάνουσα κατάσταση, μέχρι να σφίξουν τα πράγματα ξανά ώστε να ανασυντάξει δυνάμεις και μεθόδους, αλλά διαχρονικά όλο σε διαφορετικότερες συνθήκες.

Εδώ και δεκαετίες (μακράς ψευδο-ευημερίας) η χώρα μας δεν φημίζεται για τέτοιες δραστηριότητες, εκτός από κάποιες αποσπασματικού χαρακτήρα ατομικές δράσεις «αστικής γεωργίας» ορισμένων «οραματιστών» με έμφαση στη λαχανοκομία ιδιωτικού κήπου, την καλλωπιστική κηποτεχνία σε αστικά κενά εδάφη και σε κάποιους μεγαλύτερους ανοικτούς χώρους χωρίς να εισπράτει στήριξη, δημοσιότητα και επενδυτικό ενδιαφέρον έστω μικρής κλίμακας. Τα παραδείγματα όμως που μας έρχονται από την Ευρώπη, τις αναπτυσσόμενες χώρες της Ασίας και την Αμερικανική Ήπειρο είναι πολλά και χρήσιμα. Οργανωμένες κοινότητες πολιτών στις πόλεις, Νοσοκομεία, Σουπερμάρκετ, Εκπαιδευτικά Ιδρύματα, Ενορίες και Εστιατόρια στο κέντρο των Μεγαλουπόλεων και την Περιαστική ζώνη εφαρμόζουν πρακτικές παραγωγής, εμπορίας και διακίνησης αγροτικών προϊόντων σε δικούς τους χώρους για ιδία χρήση και κατανάλωση, αλλά και για πώληση και διανομή στις τοπικές κοινωνίες με σχετικά μειωμένο κόστος παραγωγής και με υγιεινές μεθόδους (οργανικές παραγωγές και μέθοδοι χωρίς χημικά, χωρίς λιπάσματα και με χρήση κατάλληλα προσαρμοσμένων ποικιλιών).

Ως αναπτυξιακή δραστηριότητα, δεν στερείται προσόντων και αυτό είμαστε υποχρεωμένοι να το τονίσουμε. Η αγορά της «Αστικής Γεωργίας» εμπεριέχει και προϋποθέτει τεράστιο φάσμα προμηθειών σε εφόδια (επαναφορά στη ζωή μας των ντόπιων ποικιλιών, σπόρους, σπορόφυτα, βολβούς, φυτοχώματα, κομποστοποιητές, ξυλεία κατασκευών κήπου και ταρατσών, θρεπτικές ουσίες και λιπάσματα, εντομοαπωθητικά σκευάσματα, εξοπλισμό ποτίσματος και άρδευσης, έπιπλα κήπου, εργαλεία κατασκευής και συντήρησης κήπου, φυτοδοχεία για λαχανικά και δένδρα, μικρομηχανήματα, μεταλλικός εξοπλισμός, προ-κατασκευές, κλπ), αλλά και εξειδικευμένες υπηρεσίες με θέσεις εργασίας και απασχόληση μεγάλου αριθμού επιστημονικού και τεχνικού προσωπικού σε όφελος των πολιτών, όσων επιθυμούν να συμμετέχουν ενεργά σε ατομικό επίπεδο ή και επαγγελματικά (ομαδικές δράστηριότητες, λαχανοκομία για εστιατόρια, δημοτικοί χώροι «παραγωγής τροφίμων» για βοήθεια δημοτών με ανάγκες, κλπ).

 Το παρόν αφιέρωμα στον περιορισμένο χώρο που διαθέτει, κάνει μια τέτοια προσπάθεια ευαισθητοποίησης μέσα από μια σειρά άρθρων περί την αστική γεωργία, επανεισάγοντας την έννοια της «αστικής γεωργίας» ως γνωστικό αντικείμενο και ως προοπτική ενασχόλησης στη ζωή των αναγνωστών, με παραδείγματα και περιγραφές από την ντόπια την παραδοσιακή αλλά και τη διεθνή πρακτική. 

Μέλισσες και Σφήκες (Τι πρέπει να ξέρουμε)

Μέλισσες και Σφήκες

(Τι πρέπει να ξέρουμε)

Του K. Θ. Μπουχέλου

Ομότιμου Καθηγητή Γεωπονικού Παν/μίου Αθηνών

Οι Μέλισσες και οι Σφήκες, ανήκουν στα μη αιμομυζητικά Υμενόπτερα έντομα.

Είναι  κεντροφόρα. Το κεντρί βρίσκεται στο πίσω μέρος του σώματός τους ως τροποποιημένος ωοθέτης. Χρειάζεται για να υποτάσσουν το θύμα και να προστατεύουν τη φωλιά τους. Ενώ κεντρίζουν, μπορεί επίσης και να δαγκώσουν για να στερεωθούν στο θύμα τους.

Το δηλητήριό τους, περιέχει χημικές ουσίες που προκαλούν παράλυση και πόνο. Εάν δε, περιέχει και τοξικές πρωτεΐνες, προκαλεί αλλεργικές αντιδράσεις στο σημείο του νυγμού),μεγάλες αντιδράσεις (μέχρι και τις πλησιέστερες αρθρώσεις) , γενικευμένες αντιδράσεις (π.χ. κνίδωση), και, σε ευαίσθητα άτομα, επικίνδυνο «αναφυλακτικό σοκ».

Σφήκες (Vespidae)

Το σώμα τους έχει λιγοστό ή καθόλου τρίχωμα (σε αντίθεση με τις μέλισσες) και έχουν έντονη σύσφιξη (μίσχο) πριν την κοιλία τους.

Δημιουργούν κοινωνίες αλλά κατά πολύ μικρότερες των μελισσών.

 «Κτίζουν» τις φωλιές τους σε υπόγεια, στους τοίχους κτιρίων, στις στέγες, σε σκοτεινές αποθήκες, σε καμινάδες όταν δεν λειτουργούν κ. α. και μοιάζουν σαν να είναι κατασκευασμένες από σκληρό χαρτόνι. Αυτό το υλικό παράγεται από το σάλιο του θηλυκού σε συνδυασμό με ίνες ξύλου.

Αν δεν ενοχληθούν, δεν είναι επιθετικές. Όταν  απειληθεί  η  φωλιά,  οι  εργάτες  επιτίθενται. Οι σφήκες ελκύονται από το φως τη νύχτα. Η πιο γνωστή σφήκα είναι η Vespa crabo.

Είναι φυτοφάγο και σαρκοφάγο έντομο: Καταστρέφει  φρούτα στα  δένδρα (σταφύλια, μήλα) και τραυματίζει τους βλαστούς. Τρέφεται με ζωικές ύλες (κρέας, ψάρια), θανατώνει τις μέλισσες  στις κυψέλες, αλλά και πολλά  επιζήμια  έντομα.

 Η σφήκα, σε αντίθεση με την μέλισσα, επιβιώνει μετά από ένα κέντρισμα δεν αφήνει κεντρί στο σημείο του νυγμού. Δεν λέγεται Σφίγκα που είναι το μνημείο στις πυραμίδες της Αιγύπτου...

Άλλα είδη Σφήκας είναι τα Σερσέγκια, οι Σκούρκοι και ο Λίλιγκας (Xίος).

Μέλισσες (Apidae)

Διαφέρουν από τις σφήκες στο ότι είναι τριχωτές και δεν έχουν έντονη σύσφιξη (μίσχο) πριν την κοιλία τους.

Το γνωστό πολύτιμο είδος  Apis mellifera, χρησιμεύει στην επικονίαση. Παράγει μέλι, κερί γύρη, πρόπολη, βασιλικό πολτό κ. ά. Από το κερί παράγονται και καλλυντικά. Το δηλητήριό της είναι φάρμακο για τα αρθριτικά.

Όπλο  τους επίσης, ο τροποποιημένος σε κεντρί  ωοθέτης, τον οποίο διαθέτουν μόνον τα θήλεα.

Οι κηρήθρες τους είναι αρχιτεκτονικά αριστουργήματα.

Ζουν κοινωνικά με άριστη οργάνωση της   αποικίας. Πραγματοποιούν σμηνουργίες.

Χρησιμοποιούν φερομόνες (χημική επικοινωνία)  για όλες σχεδόν τις εκδηλώσεις, δηλαδή ένα φυσικό GPS.

Tο κύριο συστατικό  του δηλητηρίου της μέλισσας, που προκαλεί τον πόνο, είναι η τοξίνη μελιττίνη. Διάφορες αμίνες όπως η ισταμίνη, συνεργούν στον πόνο και τη φαγούρα.

 Όταν η μέλισσα κεντρίσει, δεν μπορεί να βγάλει το αγκυλωτό κεντρί της έξω. Το  αφήνει στο θύμα μαζί με τμήμα του  εντερικού σωλήνα , μύες και νεύρα, με  αποτέλεσμα  τον θάνατό της. Έτσι η μέλισσα δεν μας κεντρίζει εύκολα, παρά μόνον όταν  απειλείται η ζωή της.

Προφυλάξεις από το κέντρισμα

·         Αποφεύγετε να φοράτε πέδιλα ή να περπατάτε ξυπόλυτοι στο γρασίδι.

·         Χρησιμοποιείτε εντομοαπωθητικά σπρέι στην ακάλυπτη επιδερμίδα.

·         Χρησιμοποιείτε εντομοαπωθητικά προϊόντα ή κεριά στο σπίτι.

·         Αποφύγετε χώρους όπου μαζεύονται σφήκες, όπως οι οπωρώνες.

·         Φορέστε γάντια αν πρόκειται να μαζέψετε χόρτα ή φρούτα  από το έδαφος.

·         Όταν τρώτε στο ύπαιθρο, μην αφήνετε γλυκά, ποτά  και φαγητά ακάλυπτα .

·         Μην κουνάτε τα χέρια να μην πανικοβληθείτε γιατί αυτό θα ερεθίσει το έντομο. Διώξτε το απαλά ή περιμένετε υπομονετικά να φύγει.

·         Ποτέ  μην προσπαθήσετε να χτυπήσετε το έντομο. Αυτό θα αυξήσει το ενδεχόμενο να υποστείτε κέντρισμα και μπορεί να ερεθίσει ολόκληρο το σμήνος.

·         Αν μπείτε σε χώρο με έντομα που κεντρίζουν, απομακρυνθείτε περπατώντας ήρεμα.

·         Οι  σήτες στις πόρτες και παράθυρα να είναι σε καλή κατάσταση.

·         Οδηγείτε με τα παράθυρα του αυτοκινήτου κλειστά.

·         Αποφύγετε ρούχα με έντονα χρώματα (τα λευκά προσελκύουν   λιγότερο από τα πολύχρωμα)
και έντονες μυρωδιές, όπως αρώματα και αποσμητικά.

·         Φοράτε μακριά μανίκια και παντελόνια, κλειστά παπούτσια ή καπέλα για να μειώνεται η επιφάνεια της ακάλυπτης επιδερμίδας

·         Τα κατάλληλα φάρμακα για άμεση έκτακτη αντιμετώπιση , να είναι σε μέρος που να βρίσκονται εύκολα

·         Αναλόγως σοβαρότητος, στο  Α' Βοηθειών για περαιτέρω παρακολούθηση και θεραπεία.

·         Εάν υπάρχει κεντρί, αφαιρείται με αιχμηρό αντικείμενο (ή με το νύχι)  με κίνηση από κάτω προς τα πάνω και έξω, με προσοχή, γιατί στην άκρη του είναι ο σάκκος με το υπόλοιπο δηλητήριο του εντόμου.

... μετά το κέντρισμα από μέλισσα ή σφήκα:

... επειδή το δηλητήριο της  μέλισσας  έχει όξινο PH, και εξουδετερώνεται με  αλκαλική  ένωση,  χρησιμοποιούμε  αμμωνία  ενώ για της σφήκας που έχει αλκαλικό PH, εξουδετερώνεται με οξύ, απαιτείται  ξύδι, λεμόνι ή εφαρμόζεται τοπικώς, αντιϊσταμινική αλοιφή. Όταν ήταν στη μόδα το μάσσημα του καπνού,       χρησιμοποιούσαν τον χυμό του. Άλλοι προτιμούσαν λάσπη ή μαγειρική σόδα, ενώ κομμένο κρεμμύδι επάνω στο κεντρισμένο σημείο, επί αρκετά λεπτά της ώρας, αφαιρεί τον πόνο και αποτρέπει το πρήξιμο.

Αν παρουσιασθούν σοβαρότερα συμπτώματα (δυσκολία στην αναπνοή,  πρήξιμο στο πρόσωπο, λιποθυμία, σοκ), πρέπει να μεταφερθεί σε νοσοκομείο ή να εξετασθεί αμέσως από γιατρό.

Στη χρήση ενός ειδικού τύπου φυτοφαρμάκων, των νεο-νικοτινοειδών, οφείλεται η μαζική κατάρρευση των πληθυσμών μελισσών σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, με την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων να ζητά την απόσυρση των εν λόγω προϊόντων

Το θέμα τέθηκε σε ψηφοφορία στις Βρυξέλλες ανάμεσα στους αρμόδιους υπουργούς Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, αλλά η πρόταση δεν υπερψηφίσθηκε καθώς από τις 27 χώρες της Ε.Ε. μονάχα οι 13 ψήφισαν υπέρ της απαγόρευσης, πέντε απείχαν (μεταξύ των οποίων η Γερμανία και η Βρετανία) και εννέα χώρες ψήφισαν κατά της απαγόρευσης (Τσεχία, Σλοβακία, Ρουμανία, Ιρλανδία, Ελλάδα, Λιθουανία, Αυστρία, Πορτογαλία και Ουγγαρία).

Τα νεο-νικοτινοειδή φυτοφάρμακα κατηγορούνται ότι καταστρέφουν το «GPS» των μελισσών, και οδηγούν σε μείωση του αριθμού τους. Χρησιμοποιούνται σε πολλές καλλιέργειες όπως στην ελαιοκράμβη, στα σιτηρά, στο βαμβάκι και στους ηλίανθους και έχουν δράση παρόμοια με το φυσικό εντομοκτόνο νικοτίνη, το οποίο δρα στο κεντρικό νευρικό σύστημα.

Ο αρχικός σχεδιασμός και προορισμός δράσης αυτού του είδους φυτοφαρμάκων ήταν να χρησιμοποιούνται για την «επένδυση» των σπόρων, έτσι ώστε τα φυτά να αποκτούν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά για όλη τους τη ζωή, χαρακτηριστικά που θα τα κάνουν ισχυρότερα απέναντι στα επιβλαβή έντομα.

Ο Επίτροπος για την Υγεία και την Ασφάλεια τροφίμων, Τόνιο Μποργκ, ανακοίνωσε στους υπουργούς Γεωργίας της Ε.Ε. την απόφασή του να ξαναρχίσουν οι συνομιλίες για την πρότασή του για την ανάκληση των φυτοφαρμάκων, και να τεθεί αυτή σε ψηφοφορία την άνοιξη, έτσι ώστε να ληφθούν μέτρα από την 1η Ιουλίου του 2013.

Σε περίπτωση που μεταξύ των κρατών μελών δεν συγκεντρωθεί ειδική πλειοψηφία, την τελική απόφαση θα λάβει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έλαβε σήμερα το πράσινο φως για να απαγορεύσει επί δύο χρόνια, από την 1η Ιουλίου, τη χρήση στην ΕΕ τριών φυτοφαρμάκων τα οποία είναι θανατηφόρα για τις μέλισσες, ανακοίνωσε η γαλλική αντιπροσωπεία στην ΕΕ.